เรื่อง / ภาพ ธีรวัชร รัตนวงศ์ี

สมดุลของวัตถุ (Subject Balance)

 

นอกจากการจัดองค์ประกอบภาพขั้นพื้นฐาน ดังที่เคยกล่าวมา คือ การใช้เส้น การเน้นน้ำหนักของสี การเน้นรูปร่าง รูปทรง การเน้นพื้นผิว และความซ้ำซ้อน ตลอดจนการวางจุดสนใจในภาพตามตำแหน่งจุดตัดเก้าช่อง แล้ว ยังมีการจัดองค์ประกอบภาพที่เป็นที่นิยมในหมู่ช่างภาพมืออาชีพ คือ สมดุลของวัตถุ (Subject Balance)

ความสมดุลของวัตถุ หรือ ดุลยภาพของวัตถุ (Subject Balance) หมายถึง วัตถุที่มีองค์ประกอบของรูปทรง รูปร่าง หรือน้ำหนักที่เท่ากันทั้ง 2 ข้าง ไม่เอนเอียงไปข้างใดข้างหนึ่ง ทำให้เกิดความรู้สึกมั่นคง ในงานศิลปะทุกแขนงนิยมนำมาใช้ในการจัดองค์ประกอบภาพของวัตถุ ไม่เว้นแม้แต่ภาพถ่าย ที่ผู้ถ่ายภาพควรจะต้องเรียนรู้ เข้าใจวิธีการจัดองค์ประกอบภาพในภาพถ่ายให้มีจุดสมดุล มีน้ำหนักเฉลี่ยที่เท่ากันทุกด้าน อันจะทำให้เกิดความงามทางดุลยภาพ ซึ่งปกติแบ่งได้เป็น 2 ลักษณะ คือ

1. สมดุลแบบสมมาตร (Symmetrical Balance) คือ การจัดองค์ประกอบภาพที่เน้นให้ขนาดรูปร่าง หรือรูปทรงของวัตถุ ตลอดจนน้ำหนักของสีเกิดความสมดุลมีน้ำหนักเท่ากันทั้ง 2 ด้าน เปรียบได้กับการพับครึ่งของหน้ากระดาษแล้วจะได้รูปร่างของวัตถุที่ทับซ้อนกันพอดีทำให้เกิดความรู้สึกมั่นคง แลดูสง่า มีความเท่าเทียมกัน นิยมใช้กับภาพที่ดูเป็นทางการ เช่น ภาพถ่ายติดบัตร ภาพถ่ายหมู่ในงานพิธีการ ภาพอาคารสถาปัตยกรรมที่ผู้ถ่ายภาพต้องการสื่อให้เห็นถึงความสง่างาม เป็นต้น

2. สมดุลแบบอสมมาตร (Asymmetrical Balance) คือ การจัดองค์ประกอบภาพที่มีขนาดของรูปทรง หรือรูปร่างและน้ำหนักของสีทั้ง 2 ข้างไม่เท่ากัน เป็นการจัดวางที่ไม่ยึดติดกับกฏเกณฑ์ แต่ใช้การจัดวางคู่สีที่ตรงกันข้ามกัน ทำให้เกิดสมดุลด้วยน้ำหนักขององค์ประกอบ หรืออาจใช้การจัดวางที่ว่าง (Space) ในภาพมาช่วยถ่วงดุลกับวัตถุที่อยู่อีกด้านหนึ่งของภาพให้เกิดความสมดุลในแง่ของอารมณ์ความรู้สึก หรืออาจใช้การจัดวางวัตถุไว้ด้านหนึ่งให้เห็นทิศทางการเคลื่อนที่ไปอีกด้านหนึ่งที่เปิดพื้นที่ว่างไว้ โดยการจัดวางวัตถุแบบนี้นิยมให้จุดเด่นหรือจุดสนใจในภาพมีขนาดหรือสัดส่วน (Scale) ที่เล็กกว่าพื้นที่ว่างในภาพเพื่อให้เกิดดุลยภาพในความรู้สึกของผู้ชมภาพ หรืออีกวิธีหนึ่งที่เป็นที่นิยมก็คือ การจัดวางวัตถุหลักหรือรูปที่มีน้ำหนักมากกว่าเข้าหาแกนกลางของภาพมากขึ้น และจัดวางวัตถุรองที่ช่วยเสริมเรื่องราวของวัตถุหลักในภาพไว้อีกด้านหนี่งของภาพ แต่มักให้มีขนาดหรือสัดส่วนที่เล็กกว่าวัตถุหลักในภาพ

การจัดสมดุลแบบอสมมาตรจึงเป็นที่นิยมในการจัดองค์ประกอบของภาพถ่ายในเชิงศิลปะเพื่อสื่อถึงอารมณ์ ความรู้สึกแก่ผู้ชมภาพมากกว่าการจัดสมดุลแบบสมมาตร ที่มักใช้กับภาพที่เป็นพิธีการ หรือภาพที่ต้องการสื่อถึงความน่าเชื่อถือ

ข้อสังเกตอีกอย่างหนึ่งของการใช้รูปทรง และรูปร่างในการจัดองค์ประกอบภาพแบบอสมมาตร ก็คือ การใช้รูปทรงหรือรูปร่างแบบอิสระ (Free Form) มากกว่าที่จะใช้รูปทรงหรือรูปร่างแบบเรขาคณิต ซึ่งจะสร้างอารมณ์และสื่อถึงการเคลื่อนไหวให้เกิดดุลยภาพกับที่ว่าง หรือวัตถุรองที่ถูกจัดวางอีกด้านหนึ่งในภาพได้ดีกว่ารูปทรงหรือรูปร่างแบบเรขาคณิตนั่นเอง

จากภาพตัวอย่าง ภาพที่ 1 – 3 เป็นการจัดสมดุลแบบสมมาตร ส่วนภาพที่ 4 – 10 เป็นการจัดสมดุลแบบอสมมาตร